دانشگاه رازی

تحولات عراق پس از سال ????، افزون بر دگرگونی ساختار سیاسی و بازتوزیع قدرت، زمینه بازآرایی مناسبات هویتی و تشدید حضور و رقابت بازیگران منطقه‌ای را فراهم ساخت. در این میان، جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی با برخورداری از منابع متفاوت فرهنگی، مذهبی، تاریخی، اجتماعی و نمادین، به دو بازیگر مهم در محیط ژئوکالچرال عراق تبدیل شده‌اند. پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی و سازوکارهای اثرگذاری رقابت ژئوکالچرال ایران و عربستان سعودی بر فرایند بازتعریف هویت ملی عراق پس از ???? انجام شده و می‌کوشد این رابطه را در تعامل با ساختار سیاسی داخلی، متغیرهای میانجی و عاملیت جامعه عراق تحلیل کند. چارچوب نظری پژوهش با تلفیق مفاهیم ژئوکالچر، هویت ملی، سازه‌انگاری و نظریه‌های دولت‌سازی و ملت‌سازی تدوین شده است. پژوهش از نظر هدف بنیادی ـ کاربردی و از نظر روش، کیفی و مبتنی بر مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای است. داده‌ها از طریق بررسی کتاب‌ها، مقالات علمی، اسناد، گزارش‌های پژوهشی و منابع تحلیلی مرتبط گردآوری و با استفاده از تحلیل کیفی ـ تفسیری در سه سطح منطقه‌ای، داخلی و اجتماعی ـ هویتی بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اثرگذاری رقابت ژئوکالچرال ایران و عربستان بر هویت ملی عراق، مستقیم، خطی و یک‌سویه نیست، بلکه از طریق تعامل با نظام محاصصه قومی ـ مذهبی، نخبگان سیاسی، مرجعیت دینی، رسانه‌ها، جامعه مدنی و تحولات سیاسی ـ اجتماعی عراق شکل می‌گیرد. ایران عمدتاً از پیوندهای مذهبی و تاریخی، عتبات و زیارت، شبکه‌های حوزوی و ارتباطات فرهنگی و اجتماعی بهره گرفته است، در حالی که عربستان بر عربیت عراق، پیوند با جهان عرب، شبکه‌های اجتماعی و عشایری و در دوره متاخر بر ابزارهای اقتصادی و نهادی تاکید کرده است. بااین‌حال، جامعه عراق دریافت‌کننده منفعل این روایت‌ها نبوده و از طریق پذیرش، تعدیل، بازتفسیر یا مقاومت در برابر آنها در تعیین پیامدهای رقابت منطقه‌ای نقش ایفا کرده است. تجربه داعش با برجسته‌کردن دفاع از سرزمین و اعتراضات تشرین با تاکید بر وطن، حقوق شهروندی، پاسخ‌گویی دولت و استقلال سیاسی، از مهم‌ترین زمینه‌های بازتعریف عراقیت بوده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد رقابت ژئوکالچرال از یکسو می‌تواند به بازتولید برخی شکاف‌ها و هویت‌های فروملی منجر شود و از سوی دیگر، تجربه مداخله و رقابت خارجی می‌تواند حساسیت نسبت به حاکمیت ملی، استقلال تصمیم‌گیری و تعلق سرزمینی را تقویت کند. برآیند نهایی پژوهش آن است که بازتعریف هویت ملی عراق نه محصول سلطه یک روایت ایرانی یا سعودی، بلکه حاصل تعامل چندسطحی فشارهای منطقه‌ای، ساختارهای داخلی و عاملیت جامعه عراق است. در این فرایند، «عراقیت» بیش از گذشته در قالب هویتی چندلایه، سرزمینی و شهروندمحور و بر پایه سه مولفه حاکمیت ملی، شهروندی و تعلق سرزمینی بازتعریف شده است؛ هرچند استمرار محاصصه، فساد، اقتصاد رانتی، تعدد مراکز قدرت و ضعف اعتماد عمومی همچنان نهادینه‌شدن این صورت‌بندی هویتی را با محدودیت مواجه می‌سازد.