دانشگاه رازی

   تحولات عراق پس از سال ????، افزون بر دگرگونی ساختار سیاسی و موازنه قدرت در این کشور، زمینه بازتعریف جایگاه نهادهای دینی و فکری شیعی، به‌ویژه حوزه و مرجعیت نجف، را در عرصه سیاسی و اجتماعی فراهم ساخت. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف اصلی تبیین چگونگی و شرایط اثرگذاری جریانات فکری حوزه‌های علمیه شیعی عراق، با تمرکز بر مکتب و مرجعیت نجف، بر ادراکات، محاسبات و جهت‌گیری‌های سیاست خارجی ایران، عربستان سعودی و ترکیه در قبال عراق پس از سال ???? انجام شده است. سوال اصلی پژوهش آن است که جریانات فکری حوزه‌های علمیه شیعی عراق، با تمرکز بر مکتب و مرجعیت نجف، پس از سال ???? چگونه و تحت چه شرایطی از طریق قدرت نرم فقهی ـ مرجعیتی بر ادراکات، محاسبات و جهت‌گیری‌های سیاست خارجی ایران، عربستان سعودی و ترکیه در قبال عراق اثر گذاشته‌اند؟ فرضیه اصلی بر این مبنا استوار است که حوزه و مرجعیت نجف از طریق تولید و تثبیت هنجارهایی همچون اعتدال، نفی فرقه‌گرایی، وحدت ملی و هویت شهروندی، حاکمیت و استقلال ملی، تمامیت ارضی، دولت قانون، مبارزه با تروریسم، انحصار سلاح در دست دولت و ثبات منطقه‌ای، ظرفیت نوعی قدرت نرم فقهی ـ مرجعیتی را ایجاد می‌کنند که از مسیر مشروعیت، اعتبار و تغییر یا تعدیل ادراکات می‌تواند بر جهت‌گیری سیاست خارجی بازیگران منطقه‌ای اثر بگذارد؛ بااین‌حال، این اثرگذاری مستقیم، یکنواخت و تک‌علتی نیست و در تعامل با متغیرهای امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی به‌صورت مشروط و متفاوت بروز می‌یابد. پژوهش از نظر ماهیت کیفی و از نظر روش توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای و اسنادی از کتاب‌ها، مقالات علمی، اسناد و بیانیه‌های رسمی مرجعیت نجف، گزارش‌های پژوهشی و منابع معتبر فارسی، عربی و انگلیسی گردآوری شده‌اند. سه مطالعه موردی ایران، عربستان سعودی و ترکیه نیز به‌صورت تطبیقی بررسی شده‌اند. چارچوب نظری پژوهش بر سازه‌انگاری به‌عنوان رویکرد اصلی و قدرت نرم به‌عنوان چارچوب مکمل استوار است و سازوکار اثرگذاری در قالب زنجیره «جریان فکری و هنجاری ? قدرت نرم و مشروعیت ? تغییر یا تعدیل ادراک ? جهت‌گیری سیاست خارجی» صورت‌بندی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نخست، مرجعیت نجف باید از جریان صدر، احزاب سیاسی شیعی و گروه‌های مسلح تفکیک شود و نمی‌توان رفتار همه جریانات شیعی را مستقیماً به آن منتسب کرد. دوم، منظومه هنجاری نجف عمدتاً بر تقویت دولت ملی عراق، حاکمیت و استقلال سیاسی، تمامیت ارضی، شهروندی، قانون‌گرایی و محدودکردن مراکز موازی قدرت تاکید دارد. در مورد ایران، مقابله با داعش و حفظ تمامیت ارضی عراق از مهم‌ترین حوزه‌های هم‌پوشانی هنجاری است، درحالی‌که استقلال تصمیم سیاسی بغداد و انحصار سلاح در دست دولت می‌تواند زمینه اصطکاک هنجاری ایجاد کند. در مورد عربستان سعودی، اثر هنجارهای نجف بیشتر در سطح ادراکی و در تعدیل تصویر یکپارچه و فرقه‌ای از جامعه شیعی عراق و تسهیل تعامل با یک عراق مستقل و متکثر قابل مشاهده است. در مورد ترکیه نیز حفظ تمامیت ارضی و تقویت تعامل با بغداد با بخشی از منظومه نجف هم‌پوشانی دارد، اما عملیات نظامی فرامرزی با هنجار حاکمیت سرزمینی اصطکاک ایجاد می‌کند. در مجموع، پژوهش نشان می‌دهد که اثرگذاری حوزه نجف بر سیاست خارجی بازیگران منطقه‌ای غیرمستقیم، مشروط و موضوعی است و بیش از آنکه به معنای تعیین مستقیم سیاست خارجی باشد، از طریق شکل‌دهی به محیط هنجاری عراق، ایجاد معیارهای مشروعیت و تاثیر بر دامنه گزینه‌های قابل‌قبول بازیگران عمل می‌کند. این اثرگذاری زمانی تقویت می‌شود که هنجارهای نجف از مشروعیت اجتماعی برخوردار بوده و با بخشی از منافع و ادراکات بازیگر منطقه‌ای هم‌پوشانی داشته باشند و در صورت تعارض با منافع امنیتی و ژئوپلیتیکی، با محدودیت مواجه می‌شود. واژگان کلیدی: حوزه علمیه نجف، مرجعیت شیعه، قدرت نرم فقهی ـ مرجعیتی، سازه‌انگاری، سیاست خارجی.