دانشگاه رازی

فشردگی خاک، ناشی از مدیریت نامناسب زمین و عملیات زراعی، یکی از چالش‌های مهم در کشاورزی مدرن به شمار می‌رود. این پدیده با افزایش جرم مخصوص ظاهری و مقاومت مکانیکی خاک، کاهش تخلخل و تهویه، کاهش نفوذپذیری و ظرفیت نگهداری آب و در نهایت، محدودیت رشد و توسعه ریشه گیاه همراه است. هدف اصلی این پژوهش، بررسی تغییرپذیری مکانی فشردگی خاک و ارزیابی راهکارهای اصلاحی به‌منظور بهبود شرایط خاک و افزایش تولید در اراضی بخش مرکزی دشت ماهیدشت کرمانشاه بود. این پژوهش در دو فاز انجام شد. در فاز نخست، توزیع مکانی لایه‌های فشرده خاک و کفه‌های شخم شناسایی شد و در فاز دوم، عملیات اصلاحی به‌صورت آزمایشی در یک مزرعه منتخب اجرا گردید. برای بررسی تغییرات مکانی فشردگی خاک، تعداد 154 نقطه مشاهداتی در قالب یک شبکه منظم با ابعاد 2 × 2 کیلومتر مورد مطالعه قرارگرفت. در این نقاط، مقاومت نفوذی لایه‌های مختلف خاک با استفاده از پنترومتر اندازه‌گیری شد. عملیات اصلاحی نیز به‌صورت آزمایشی در یک مزرعه گندم و در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار انجام گرفت. تیمارهای آزمایشی شامل روش‌های خاک‌ورزی متداول، با و بدون استفاده از زیرشکن، و کاربرد مواد آلی شامل کود حیوانی پوسیده و کمپوست زباله شهری (هرکدام در سه سطح 0، 50 و 100 تن در هکتار)، بود. نتایج نشان داد که خاک‌های منطقه دارای واکنش قلیایی، مقدار نسبتاً زیاد آهک و مقدار کمی ماده آلی بوده و از نظر شوری و سدیمی‌بودن، محدودیت قابل‌توجهی ندارند. نقشه‌های پهنه‌بندی نیز نشان داد که در بخش مرکزی دشت، لایه‌های متراکم و کفه‌های شخم با مقاومت نفوذی بیش از 2 مگاپاسکال در اعماق مختلف خاک، به‌ویژه در عمق 30 انتی‌متری، تشکیل شده‌اند. بر اساس نتایج آزمایش اصلاحی، بیشترین عملکرد دانه و بیولوژیک (به‌ترتیب 2610 و 7190 کیلوگرم در هکتار) و شاخص برداشت (36 درصد)، در تیمار 50 تن کود حیوانی در هکتار همراه با استفاده از زیرشکن به دست آمد. در مقابل، کمترین مقادیر این شاخص‌ها، به‌ترتیب برابر با 1650 و 6303 کیلوگرم در هکتار و 26 درصد، در تیمار شاهد مشاهده شد. بر اساس یافته‌های این پژوهش، شناسایی عمق و شدت فشردگی کفه شخم در هر یک از اراضی زراعی، پیش‌شرط انتخاب روش مناسب اصلاح خاک است. همچنین، استفاده هدفمند از زیرشکن و کاربرد منابع آلی، به‌ویژه کود حیوانی پوسیده یا کمپوست، می‌تواند به کاهش محدودیت‌های ناشی از فشردگی خاک و بهبود عملکرد محصول کمک کند. بر اساس نتایج این مطالعه، مصرف 50 تن در هکتار از مواد آلی همراه با استفاده از یرشکن، در شرایط مورد بررسی، از جمله تیمارهای موثر در بهبود عملکرد محصول بود.کلید واژه­ها: تغییرپذیری مکانی، دشت ماهیدشت، فشردگی خاک، کفه شخم