دانشگاه رازی

   چکیده افزایش اهمیت کریدورهای ترانزیتی در بازآرایی زنجیره‌های تامین و رقابت ژئواکونومیک، موجب شده است پروژه «جاده توسعه عراق» فراتر از یک طرح حمل‌ونقلی، به موضوعی مرتبط با توسعه اقتصادی، قدرت ژئواکونومیک و امنیت منطقه‌ای تبدیل شود. اهمیت پژوهش حاضر از آنجا ناشی می‌شود که عراق از یک‌سو می‌کوشد با بهره‌گیری از موقعیت جغرافیایی خود میان خلیج فارس و ترکیه، اقتصاد متکی به نفت را متنوع ساخته و جایگاه خود را در شبکه‌های منطقه‌ای ارتقا دهد و از سوی دیگر، تحقق این هدف با محدودیت‌های نهادی، مالی، سیاسی، امنیتی و رقابت کریدوری مواجه است. هدف اصلی پژوهش، تحلیل ژئوپلیتیکی جاده توسعه عراق و تبیین چگونگی اثرگذاری آن بر جایگاه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک این کشور در بستر رقابت کریدوری خاورمیانه، با تاکید بر اهداف توسعه‌ای و چالش‌های سیاسی ـ امنیتی موثر بر تحقق پروژه است. بر این اساس، سوال اصلی پژوهش آن است که «جاده توسعه عراق چه اهداف توسعه‌ای و ژئواکونومیکی را دنبال می‌کند و تحت تاثیر چالش‌های سیاسی ـ امنیتی و رقابت کریدوری خاورمیانه، چگونه می‌تواند بر جایگاه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک عراق اثر بگذارد؟» فرضیه اصلی بر این مبنا استوار است که عراق از طریق جاده توسعه در پی تبدیل موقعیت جغرافیایی خود به مزیتی ژئواکونومیک، تنوع‌بخشی اقتصادی، گسترش ظرفیت‌های ترانزیتی و لجستیکی، جذب سرمایه و ارتقای جایگاه منطقه‌ای است؛ بااین‌حال، میزان تحقق این اهداف به ظرفیت نهادی و اجرایی دولت، تامین مالی پایدار، ثبات و امنیت مسیر و توان بغداد در مدیریت رقابت کریدوری و منافع متفاوت بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای وابسته است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از حیث ماهیت و روش، توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای و اسنادی و با استفاده از منابع علمی فارسی، عربی و انگلیسی، اسناد و گزارش‌های رسمی و مطالعات مراکز پژوهشی گردآوری شده‌اند. مبانی نظری پژوهش از تلفیق رهیافت ژئواکونومی، مفهوم امنیتی‌سازی در مکتب کپنهاگ و نظریه مجموعه‌های امنیتی منطقه‌ای تشکیل شده است تا رابطه میان زیرساخت، قدرت اقتصادی، ادراک امنیتی و محیط منطقه‌ای به‌صورت یکپارچه تحلیل شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد جاده توسعه از ظرفیت تبدیل موقعیت جغرافیایی عراق به یک مزیت ژئواکونومیک، توسعه درآمدهای غیرنفتی، تقویت فعالیت‌های لجستیکی و صنعتی و افزایش نقش این کشور در شبکه‌های منطقه‌ای برخوردار است؛ بااین‌حال، این ظرفیت خودکار و تضمین‌شده نیست. ضعف حکمرانی و هماهنگی نهادی، مشکلات تامین مالی، اختلافات بغداد و اقلیم کردستان، فعالیت گروه‌های مسلح، ناامنی بخش‌هایی از مسیر و محدودیت‌های لجستیکی از مهم‌ترین موانع تحقق پروژه به شمار می‌روند. همچنین، رابطه جاده توسعه با ابتکار کمربند و راه چین و کریدور اقتصادی هند ـ خاورمیانه ـ اروپا ماهیتی صرفاً حذفی ندارد و ترکیبی از رقابت، همپوشانی و امکان مکمل‌بودن را نشان می‌دهد. در مجموع، فرضیه اصلی پژوهش به‌صورت مشروط تایید می‌شود و نتیجه نهایی آن است که جاده توسعه برای عراق یک «ظرفیت راهبردی اما مشروط» است؛ به‌گونه‌ای که تبدیل آن به منبع پایدار قدرت ژئواکونومیک، به توان دولت عراق در تبدیل زیرساخت فیزیکی به شبکه‌ای امن، پیوسته، رقابت‌پذیر و مولد ارزش وابسته خواهد بود.    واژگان کلیدی:   جاده توسعه عراق؛ ژئواکونومی؛ رقابت کریدوری؛ امنیتی‌سازی؛ مجموعه‌های امنیتی منطقه‌ای.