دانشگاه رازی

   مسلمانان ارمنی به گروهی از ساکنان نواحی ارمنستان و قفقاز اطلاق می‌شود که با فتوحات اسلامی و تحولات سیاسی ـ اجتماعی سده‌های نخست هجری، اسلام را پذیرفتند و کم کم وارد ساختارهای جهان اسلام شدند. مسلمانان ارمنی به‌عنوان یکی از گروه‌های کمتر بررسی‌شده در تاریخ اجتماعی خلافت عباسی، نقش قابل‌توجهی در شکل‌گیری و تداوم حیات عمومی این دوره ایفا کرده‌اند. حضور آنان، که در پی تحولات سیاسی، فتوحات نظامی و فرآیندهای تدریجی اسلام‌پذیری در نواحی قفقاز و ارمنستان پدید آمد، تنها به حاشیه‌های قومی یا مذهبی محدود نماند، بلکه در عرصه‌های اداری، نظامی، اقتصادی و فرهنگی خلافت بازتاب یافت. با این حال، گزارش‌های مربوط به جایگاه و کارکرد مسلمانان ارمنی در منابع تاریخی، غالباً پراکنده و ذیل روایت‌های کلی‌تر تاریخ خلافت عباسی باقی مانده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر مسلمانان ارمنی بر زندگی عمومی خلافت عباسی، می‌کوشد تصویری منسجم و تحلیلی از نقش این گروه در ساختار اجتماعی و سیاسی خلافت ارائه دهد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش تاریخی–تحلیلی و با اتکا بر تحلیل محتوای کیفی منابع تاریخی، جغرافیایی و رجالی دور? عباسی سامان یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مسلمانان ارمنی، ضمن حفظ برخی پیوندهای فرهنگی بومی توانستند در چارچوب نهادهای خلافت عباسی ادغام شوند و در حوزه‌هایی همچون دیوان‌سالاری، فعالیت‌های نظامی و مناسبات اجتماعی نقش فعالی ایفا کنند. بر این اساس، پژوهش حاضر نشان خواهد داد که بررسی جایگاه مسلمانان ارمنی، نه‌تنها به غنای تاریخ اجتماعی خلافت عباسی می‌افزاید، بلکه امکان بازخوانی مناسبات میان هویت قومی، تعلق دینی و قدرت سیاسی در جهان اسلام را فراهم می‌سازد.          واژه­های کلیدی: مسلمانان ارمنی، خلافت عباسی، زندگی عمومی، تاریخ اجتماعی اسلام، اقلیت‌های دینی، دیوان‌سالاری.