دانشگاه رازی

   تحول سیاست خارجی عراق پس از سال ???? و چگونگی بازگشت تدریجی این کشور به محیط عربی، یکی از مهم‌ترین ابعاد بازتعریف جایگاه منطقه‌ای عراق در دوره پساصدام به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف اصلی تبیین چگونگی تحول سیاست خارجی عراق و بازگشت تدریجی آن به محیط عربی از طریق توسعه روابط با شورای همکاری خلیج فارس در فاصله ???? تا ????، با تاکید بر تعامل میان فشارها و فرصت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های داخلی دولت، وابستگی‌های امنیتی و مولفه‌های هویتی و ادراکی انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش این است که تعامل میان فشارها و فرصت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، متغیرهای داخلی و نهادی، وابستگی‌های امنیتی و مولفه‌های هویتی و ادراکی چگونه موجب تحول سیاست خارجی عراق و بازگشت تدریجی این کشور به محیط عربی از طریق توسعه روابط با شورای همکاری خلیج فارس شده است؟ فرضیه اصلی بر این مبنا استوار است که این تحول حاصل تعامل فشارها و فرصت‌های ساختاری منطقه‌ای و بین‌المللی با متغیرهای میانجی داخلی و هویتی عراق بوده است؛ به‌گونه‌ای که تغییر موازنه منطقه‌ای، رقابت قدرت‌ها و تحول محیط امنیتی، پس از عبور از فیلترهایی چون ظرفیت دولت، ساختار نهادی، ادراک نخبگان، نیازهای اقتصادی و انرژی و بازتعریف هویت و نقش منطقه‌ای، بغداد را به سوی تنوع‌بخشی به روابط خارجی، کاهش وابستگی‌های نامتقارن و گسترش روابط با شورای همکاری سوق داده است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از شیوه گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای و اسنادی انجام شده و داده‌های حاصل از کتاب‌ها، مقالات علمی، اسناد و بیانیه‌های رسمی و گزارش‌های پژوهشی و تحلیلی، با رویکردی مقایسه‌ای و انتقادی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. چارچوب نظری تحقیق بر واقع‌گرایی نوکلاسیک به‌عنوان چارچوب اصلی تبیین استوار است و نظریه مجموعه‌های امنیتی منطقه‌ای و سازه‌انگاری به‌عنوان رهیافت‌های مکمل برای توضیح وابستگی‌های امنیتی، تحول ادراکات، تصاویر متقابل و ابعاد هویتی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که روابط عراق و شورای همکاری طی دوره مورد مطالعه روندی خطی نداشته و از مرحله غلبه بی‌اعتمادی و امنیتی‌شدن در سال‌های ???? تا ????، به تنش‌زدایی و بازگشایی روابط در فاصله ???? تا ????، نهادینه‌شدن تعامل و افزایش نقش میانجی‌گرانه عراق در دوره ???? تا ???? و سپس افزایش اهمیت همکاری‌های ژئواکونومیک، انرژی و زیرساختی در سال‌های ???? تا ???? تحول یافته است. نتایج همچنین نشان می‌دهد که ضعف ظرفیت نهادی، تعدد مراکز قدرت، رقابت نخبگان و بازیگران خارجی از مهم‌ترین محدودیت‌های این روند بوده‌اند، درحالی‌که تغییر ادراک نخبگان، نیازهای اقتصادی و انرژی، کاهش نسبی تهدیدپنداری، تغییر رویکرد کشورهای شورای همکاری و افزایش اهمیت ژئواکونومی زمینه گسترش روابط را تقویت کرده‌اند. بر این اساس، بازگشت عراق به محیط عربی به معنای تغییر اردوگاه منطقه‌ای یا فاصله‌گیری از ایران نیست، بلکه بیانگر سیاستی برای تنوع‌بخشی به روابط خارجی، کاهش وابستگی‌های نامتقارن، افزایش قدرت مانور و بازسازی جایگاه عراق به‌عنوان بازیگری مستقل‌تر و متوازن‌تر در محیط منطقه‌ای است.    واژگان کلیدی: سیاست خارجی عراق، محیط عربی، شورای همکاری خلیج فارس، واقع‌گرایی نوکلاسیک، ژئواکونومی.