دانشگاه رازی

   عصر خلافت عباسیان یکی از مقاطع مهم و سرنوشت‌ساز تاریخ اسلام به‌شمار می‌رود؛ دورانی که انتقال قدرت از خاندان اموی به عباسی، بیانگر تغییر در بنیان‌های فکری و اجتماعی جهان اسلام بود. عباسیان با تکیه بر شعار رضایت آل‌محمّد(ص) و حمایت موالی و طبقات متوسط شهری، ساخت قدرت را از محور قبیله‌گرایی اموی به اقتدار دیوانی و شهرنشین متکی کردند. این تحول ساخت اجتماعی جامعه را دگرگون ساخت و گروه‌هایی چون موالی، دبیران، فقها و متکلمان را در کنار طبقات سنتی عرب پدید آورد. این دگرگونی‌ها، چهره‌ای نو از جامع? اسلامی و مناسبات قدرت پدید آورد که بررسی آن برای فهم روند شکل‌گیری تمدن عباسی اهمیت بنیادی دارد. پژوهش حاضر با هدف شناخت و تحلیل جنبه‌های اجتماعی این دوره، بر پای? گزارش‌های تاریخی ابن‌جوزی در کتاب المنتظم فی اخبار الملوک و الامم سامان یافته است؛ اثری ارزشمند که بازتاب‌دهند? نگرش مورخان قرون میان اسلامی نسبت به ساخت اجتماعی و مناسبات سیاسی خلافت عباسی است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، بر مطالع? اسنادی و تحلیل محتوای گزارش‌های ابن جوزی استوار است. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که ساخت اجتماعی عصر عباسی، ترکیبی از سنت‌های قبیله‌ای و نظام دیوانی نوپدید بود که زمینه‌ساز پویایی فرهنگی و شکل‌گیری نهادهای علمی در قرون بعد گردید. تمرکز قدرت در دیوان و ظهور طبقات اداری و علمی، رابطه‌ای تازه میان خلافت و جامع? شهری آفرید. تحلیل این داده‌ها می‌تواند به بازشناسی بسترهای اجتماعی تمدن اسلامی و فهم ژرف‌تر از پویش‌های تاریخی خلافت عباسی یاری رساند.          واژه­های کلیدی:   تمدن اسلامی، خلافت عباسی، ساخت اجتماعی، ابن جوزی، المنتظم فی اخبار الملوک و الامم.