دانشگاه رازی

چکیده نخود (Cicer arietinum L.) یکی از مهم‌ترین گیاهان دانه‌ای و حاوی پروتئین گیاهی است که در تغذیه انسان و پایداری سیستم‌های زراعی نقش بسزایی دارد. این گیاه با توانایی تثبیت نیتروژن در خاک و سازگاری نسبتاً بالا با شرایط خشک و نیمه‌خشک، در تناوب زراعی ارزش فراوانی دارد. با این حال، عملکرد نخود به‌شدت تحت تاثیر عواملی چون انتخاب رقم مناسب و نوع بستر کاشت قرار دارد. بستر کاشت بر تهویه و رطوبت خاک، توسعه ریشه و رشد گیاه اثرگذار است، در حالی که تفاوت‌های ژنتیکی میان ارقام می‌تواند مشخصه‌های رویشی و زایشی را به‌طور معنی‌داری تغییر دهد. بنابراین، شناخت اثر متقابل رقم و بستر کاشت می‌تواند در بهینه‌سازی عملکرد و بهبود کیفیت محصول نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. این پژوهش با هدف بررسی اثر بسترهای مختلف کاشت و ارقام نخود بر صفات رشد رویشی، زایشی و عملکرد دانه انجام شد. آزمایش در سال زراعی ????–???? در مزرعه تحقیقاتی پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه رازی به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با چهار تکرار اجرا گردید. عوامل آزمایشی شامل رقم در سه سطح (منصور، آنا و آتا) و بستر کاشت در سه سطح (کشت مسطح، کشت درون جوی‌های با عرض نیم‌متری و کشت درون جوی‌های با عرض یک­متری) بودند. نتایج نشان داد که بستر کاشت و رقم اثر معنی‌داری بر اغلب صفات رویشی و زایشی داشتند و اثر متقابل آن‌ها نیز قابل توجه بود. کاشت درون جوی‌های با عرض یک­متری و درون جوی‌های با عرض نیم‌متری موجب افزایش شاخص‌های رشد رویشی از جمله ارتفاع بوته و تعداد برگ­چه نسبت به کشت مسطح گردید. بیشترین شاخص سطح برگ در رقم منصور در بستر کشت درون جوی‌های با عرض یک­متری مشاهده شد که نسبت به کمترین مقدار در رقم آنا در بستر درون جوی‌های با عرض نیم‌متری حدود ?? درصد افزایش نشان داد. در میان ارقام، رقم منصور در بیشتر صفات رویشی برتر بود، در حالی‌که رقم آنا عموماً کمترین مقادیر را داشت. بیشترین تعداد دانه در بوته در رقم منصور در بستر کشت درون جوی‌های با عرض نیم‌متری (????? عدد) و کمترین مقدار در رقم آتا در کشت مسطح (???? عدد) به‌دست آمد که افزایشی حدود ??? درصد را نشان داد. همچنین، بیشترین عملکرد دانه با مقدار ????? گرم در متر مربع در رقم آتا در بستر کشت درون جوی‌های با عرض یکمتری حاصل شد که نسبت به کمترین مقدار مربوط به همان رقم در کشت مسطح (????? گرم در متر مربع) حدود ?? درصد افزایش داشت. همچنین اثر متقابل رقم و بستر کشت در صفات درصد راندمان آب باران و شاخص درآمد به ازای آب مصرفی معنی دار بود. به‌طور کلی، نتایج این پژوهش نشان داد که انتخاب رقم مناسب (به‌ویژه منصور و آتا) همراه با مدیریت صحیح بستر کاشت، نقش موثری در بهبود رشد رویشی، عملکرد زایشی و افزایش عملکرد نهایی نخود دارد. این یافته‌ها می‌تواند به‌عنوان مبنایی علمی در راستای بهینه‌سازی روش‌های کاشت و ارتقای کمی و کیفی تولید نخود مورد استفاده قرار گیرد.    کلمات کلیدی: ارقام نخود، بستر کاشت، عملکرد دانه، صفات رویشی و زایشی، رطوبت خاک.