رئیس دانشگاه: از حل مسائل درونی به سمت اعتماد جامعه گام برداریم/ ضرورت طراحی سازوکار انگیزشی برای ورود گروههای آموزشی به عرصه هوش مصنوعی / اعتبار ۲۸ میلیارد تومانی برای تعمیر، تجهیز و نگهداری دانشگاه رازی در سال ۱۴۰۵ - پرتال اصلی دانشگاه رازی
جلسه شورای راهبری تحول اداری با موضوع «تحولات جهانی هوش مصنوعی در نظامهای دانشگاهی و ارائه چارچوبی یکپارچه برای هوشمندسازی فرآیندهای دانشگاه رازی مبتنی بر هوش مصنوعی» برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه رازی، جلسه شورای راهبری تحول اداری در روز سهشنبه، ۱۲ خردادماه ۱۴۰۵، در سالن جلسات حوزه ریاست این دانشگاه برگزار گردید.
در این جلسه، موضوع «تحولات جهانی هوش مصنوعی در نظامهای دانشگاهی و ارائه چارچوبی یکپارچه برای هوشمندسازی فرآیندهای دانشگاه رازی مبتنی بر هوش مصنوعی»، مورد بحث و بررسی قرار گرفت. همچنین، آثار و پیامدهای هوش مصنوعی بر برنامههای راهبردی و عملیاتی دانشگاه، محور اصلی تبادلنظر اعضا بود.
دکتر جمال فتحاللهی، رئیس دانشگاه رازی، در این نشست با تأکید بر ضرورت بهرهمندی از توانمندیهای درونسازمانی اظهار داشت: همکاری اعضای هیئت علمی گروه کامپیوتر، آغازگر فرایندی است که دانشگاه باید در جهت حل مسائل جامعه گام بردارد؛ اما گام نخست، حل مسائل درونی دانشگاه با تکیه بر ظرفیت دانشی موجود است. تنها در این صورت است که میتوان برای جلب اعتماد جامعه و مشارکت در حل معضلات کلان، انتظاری مشروع داشت. ورود به این عرصه، تجربهای اولیه در بهرهمندی از گروههای آموزشی برای حل مسائل خود دانشگاه است. هوش مصنوعی، بهمثابه فناوری روز جهان، و گروه کامپیوتر بهعنوان متولی طبیعی آن، نقطه شروعی مطلوب برای این تمرین نهادی محسوب میشوند.
تأکید بر طراحی سازوکار انگیزشی برای ورود گروههای آموزشی به عرصه هوش مصنوعی
وی افزود: هدف کلی این است تا بتوان از ظرفیت ۶۱ گروه آموزشی با بیش از ۴۸۰ عضو هیئتعلمی استفاده کرد. حداقل نیمی از این گروهها بهطور مستقیم با مسائل دانشگاه مرتبط هستند. باید این امیدواری را در خود ایجاد کنیم که حل مسائل دانشگاه با اتکا به دانش گروههای آموزشی، شدنی است. از همکاران و مدیران معاونتهای مختلف انتظار میرود سازوکار انگیزشی مناسبی برای ورود گروههای آموزشی به این عرصه طراحی شود.
رئیس دانشگاه رازی در ادامه با اشاره به امکانات موجود تصریح کرد: در حال حاضر زیرساختهایی نظیر اطلاعات سامانههای گلستان، استخر و سامانه کارگزینی در دسترس است. حتی دادههایی نظیر اطلاعات مشاوره تحصیلی، میتواند تجمیع شده و با بهرهگیری از هوش مصنوعی، در اختیار استاد مشاور قرار گیرد تا راهنمایی دقیقتری به دانشجو ارائه شود. اگرچه ممکن است انگیزه همه دانشجویان یکسان نباشد، اما هدایت حتی هزار نفر از جمع دههزار نفری دانشجویان با استفاده از همین سامانهها، کمکی شایان به دانشگاه و جامعه خواهد بود.
دکتر فتحاللهی تأکید کرد: با داشتههای کنونی نیز میتوان بسیاری از مسائل را حل و فصل کرد و در گام بعد، نسبت به تأمین تجهیزات جدید اقدام نمود. همچنین، ضروری است ساختاری انگیزشی برای استفاده از توان اعضای هیئتعلمی گروه کامپیوتر در پیشبرد برنامههای هوش مصنوعی دانشگاه طراحی شود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به محدودیتهای مالی بیان داشت: در سال ۱۴۰۵، مبلغ ۲۸ میلیارد تومان اعتبار برای تعمیر، تجهیز و نگهداری پیشبینی شده است.
دکتر فتحاللهی یادآور شد: توسعه زیرساختهای سختافزاری و نرمافزاری هوش مصنوعی، آسیبشناسی موانع درونسازمانی، و بهرهمندی حداکثری از ظرفیت اساتید گروه کامپیوتر از اولویتهای دانشگاه به شمار میرود.
بازنگری برنامههای دانشگاه بر اساس تحولات هوش مصنوعی، اولویت اساسی است
در ادامه، دکتر یوسف محمدیفر، مدیر طرح و برنامه و نظارت راهبردی دانشگاه، ضمن اشاره به ضرورت مطالعه نظاممند پیامدهای فناوری هوش مصنوعی برای مأموریتهای دانشگاهی اظهار داشت: بایستی بازنگری در برنامههای آموزشی، پژوهشی و فناوری دانشگاه را مبتنی بر تحولات هوش مصنوعی مورد توجه قرار دهیم. همچنین تعیین شایستگیها و مهارتهای مورد نیاز آینده برای اساتید، دانشجویان و کارکنان دانشگاه از اولویتهای اساسی است.
دکتر محمدیفر بر برگزاری کارگاهها و برنامههای تخصصی در این حوزه تأکید کرد و افزود: لازم است تحولات هوش مصنوعی بهطور مستمر در دانشگاه رازی پایش شود. در حوزه مدیریت طرح و برنامه، هرگونه بازنگری باید بر اساس اقتضائات این فناوری صورت پذیرد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به سند راهبردی دانشگاه اشاره کرد و گفت: این پرسش باید پاسخ داده شود که آیا بخشی از سند تحول دیجیتال دانشگاه در سند راهبردی کنونی دیده شده است یا خیر. همچنین موضوع راهاندازی داشبورد مدیریتی و تضمین مالکیت دادهها تحت کنترل دانشگاه برای سامانههای مرتبط، باید بهطور جدی پیگیری شود.
از ChatGPT تا یادگیری تطبیقی؛ روایتی از تحول دانشگاههای جهان / کاربردهای عملیاتی هوش مصنوعی در دانشگاه؛ از دستیار مجازی تا بودجهریزی پیشبینانه
در ادامه این جلسه، دکتر فاطمه فتحینژاد، عضو هیئت علمی و مدیر گروه آموزشی مهندسی کامپیوتر و فناوری اطلاعات دانشگاه رازی، به ارائه موضوعی تحت عنوان «تحولات هوش مصنوعی در دانشگاههای جهان و ارائه چارچوب یکپارچه برای هوشمندسازی فرآیندهای دانشگاه رازی مبتنی بر هوش مصنوعی» پرداخت.
وی با اشاره به نفوذ اجتنابناپذیر هوش مصنوعی در تمامی سطوح زندگی فردی و تخصصی، اظهار داشت: هوش مصنوعی به بخش لاینفکی از زیست روزمره افراد بدل شده است؛ چه کاربر عام و چه متخصصان در عرصههای فناوری، کشاورزی، صنعت و مدیریت. در این میان، نظام دانشگاهی نیز از این قاعده مستثنا نبوده و ضرورت بهرهگیری از این فناوری در مباحث مدیریتی و ارائه خدمات، امری اجتنابناپذیر است.
دکتر فتحینژاد با استناد به رشد تصاعدی تولیدات علمی پس از ظهور ابزارهایی نظیر ChatGPT، به تأثیر شگرف هوش مصنوعی در حوزه پژوهش اشاره کرد و افزود: پیش از سال ۲۰۱۸، شاهد رشد نرمال سالانه در تولید مقالات بودیم، اما با ورود ابزارهای مولد هوش مصنوعی، این روند با جهشی چشمگیر افزایش یافته است.
وی همچنین به نتایج پژوهشهای جهانی اشاره کرد که نشان میدهد هوش مصنوعی در حوزههای متنوعی نظیر آموزش، یادگیری، پژوهش، اتوماسیون اداری، خدمات پشتیبانی دانشجویی و امور ارزشیابی، تأثیرات مثبت و معناداری داشته است. این امر به نوبه خود، سرمایهگذاری سالانه فزایندهای را در سطح جهانی به دنبال داشته است. بر اساس یک پژوهش، بیش از ۷۰ درصد افراد به تأثیر بسیار مثبت هوش مصنوعی در آینده معتقد بوده و تنها اقلیتی با به کارگیری آن مخالفاند. این استقبال گسترده، موجب افزایش شمار دانشجویانی شده است که به صورت روزانه، هفتگی و سالانه از این فناوریها بهرهمند میشوند.
دکتر فتحینژاد در ادامه به بررسی ابزارهای هوش مصنوعی در حوزه تحصیلات تکمیلی، از آموزشهای خصوصی تا وظایف تحلیلی، و نیز سیستمهای آموزش هوشمند، چتباتها، دستیارهای مجازی، سیستمهای نمرهدهی خودکار و مراقبان هوشمند آزمون به ویژه در یادگیری زبان، پرداختند. مطالعه بر روی دانشگاههای برتر جهان نظیر استنفورد نشان میدهد که این نهادها آزمایشگاههای تخصصی هوش مصنوعی ایجاد کرده و پلتفرمها و اپلیکیشنهای مبتنی بر یادگیری تقویتی طراحی نمودهاند. در کشور چین، فرآیند ثبتنام و حضور و غیاب دانشجویان بر پایه تشخیص چهره انجام میشود.
وی تأکید کرد که در حالی که کشورهای اروپایی و آمریکایی نگرانیهایی در خصوص حریم خصوصی و خلاقیت دانشجویان در مواجهه با دوربینهای تشخیص چهره دارند، کشورهای آسیایی این فناوری را به عنوان ابزاری کارآمد در مدیریت جامعه و طراحی اپلیکیشنها پذیرفتهاند. چین همچنین از هوش مصنوعی برای آموزش همگانی، از جمله افراد محروم، ساکنان مناطق دورافتاده و افراد دارای معلولیت (از طریق تبدیل متن به گفتار) استفاده میکند.
در ادامه، دکتر فتحینژاد به مفهوم یادگیری تطبیقی اشاره کرد که در بسیاری از دانشگاههای برتر جهان مورد استفاده قرار میگیرد. در این رویکرد، محتوای آموزشی برای هر دانشجو به صورت شخصیسازیشده ارائه میشود. سیستم با پرسشهای همزمان، نقاط ضعف دانشجو را شناسایی کرده و با استفاده از سیستمهای توصیهگر، ویدئوها، تمرینهای اضافی و محتوای متناسب ارائه میدهد. حتی امکان تشخیص خستگی دانشجو از روی حالات چهره و حرکات چشم فراهم است که میتواند منجر به پخش موسیقی یا تغییر سبک آموزش شود.
وی با اشاره به وضعیت ایران، خاطرنشان کرد: بر اساس سند ملی استراتژی هوش مصنوعی و همکاری شورای عالی فضای مجازی، بر بهبود زیرساختهای داده و ارتقای مهارتهای هوش مصنوعی تأکید شده است. دانشگاههایی نظیر شریف، تهران، شهید بهشتی، اصفهان و فردوسی مراکز تخصصی هوش مصنوعی و علم داده ایجاد کردهاند که بیشتر بر کاربردهایی نظیر پزشکی، طرحهای ترافیکی و رباتیک متمرکز هستند. اما در حوزه به کارگیری هوش مصنوعی در امور اداری و آموزشی، جای کار قابل توجهی وجود دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه رازی با بیان اینکه باید از ساختار سنتی و کاغذمحور خارج شویم، اذعان داشت: ما سامانههای متعددی برای خدمات مختلف دانشگاه داریم (همچون سامانه گلستان، تغذیه و خدمات حوزه اساتید، کارکنان و دانشجویان)، اما فاقد لایه هوش مصنوعی در این سامانهها هستیم. افزودن این لایه، دانشگاه رازی را به عنوان یک هسته دیجیتال هوشمند در سطح کشور مبدل خواهد ساخت.
وی افزود: پنجره واحد خدمات دولت نیز با هدف کاهش مراجعات حضوری و یکپارچهسازی طراحی شده است؛ اما کارآمدی واقعی هنگامی حاصل میشود که لایه هوش مصنوعی به تحلیل دادهها، پیشبینی رویدادها (مانند افت تحصیلی، کمبود استاد، ناهنجاریهای مدیریتی) و صدور هشدارهای پیشگیرانه بپردازد. برای نمونه، سیستم هوشمند میتواند بر اساس دادههای حضور و غیاب، فعالیت در کلاس، نمرات و الگوهای رفتاری، احتمال مشروطی یا ترک تحصیل یک دانشجو را پیش از وقوع پیشبینی کرده و به مدیران و اساتید هشدار دهد. این امر از هدررفت سرمایههای انسانی و مالی دانشگاه جلوگیری میکند.
دکتر فتحینژاد در تشریح کاربردهای عملیاتی هوش مصنوعی در حوزه اداری، به موارد زیر اشاره کردند:
۱. دستیارهای مجازی مبتنی بر قوانین و مقررات (مشابه مدلهای زبانی پیشرفته): پاسخگویی به سوالات دانشجویان و کارکنان بر اساس آییننامهها.
۲. سیستمهای هوشمند مکاتبات: خلاصهسازی نامهها، استخراج ویژگیهای کلیدی، پیشنهاد پاسخ و ارجاع به فرد مسئول.
۳. بایگانی هوشمند اسناد: تبدیل اسناد کاغذی به اسناد متنی قابل جستوجو، دستهبندی موضوعی، کاهش فضای فیزیکی و جلوگیری از گم شدن اسناد.
۴. امور مالی و بودجهریزی پیشبینانه: برآورد درآمدها و هزینههای آینده (شهریهها، حقوق، هزینههای عملیاتی، پژوهشی و عمرانی) و شناسایی کسری احتمالی بودجه جهت مدیریت بهینه منابع.
۵. رزرو خودکار بلیط و هماهنگی سفرها: به عنوان نمونهای از کارکردهای اجرایی هوش مصنوعی.
۶. سیستمهای ارزیابی مبتنی بر تحلیل متن: جایگزینی صرفاً نمرهدهی عددی با تحلیل نظرات و پیشنهادات انتقادی کارکنان، اساتید و دانشجویان.
دکتر فتحینژاد همچنین بر طراحی اپلیکیشنهای هوشمند ویژه فرهنگ ایرانی-اسلامی تأکید کرده و اظهار داشت که نقش استاد در این میان از بین نمیرود، بلکه به نقش راهنما و هدایتگر ارتقاء مییابد. سیستمهای مکالمه محور و شخصیسازیشده برای آموزش، سیستمهای توصیهگر برای انتخاب واحد، و چتباتهای هوشمند برای پاسخگویی به درخواستهای دانشجویان از جمله پیشنهادات او بود.
چالش مالکیت دادهها و مقاومتهای سازمانی؛ موانعی که باید برای تحول دیجیتال برداشت
در این جلسه، اعضا به بررسی جایگاه تحولات جهانی هوش مصنوعی در نظامهای دانشگاهی و ارائه چارچوبی یکپارچه برای هوشمندسازی فرآیندهای دانشگاه رازی پرداختند. تأثیرات هوش مصنوعی بر برنامههای راهبردی و عملیاتی دانشگاه، محور اصلی بحث و تبادلنظر حاضرین بود.
حاضرین با تأکید بر تمایز میان استفاده صرف از هوش مصنوعی و هوشمندسازی اصیل فرآیندها، اعلام کردند که دانشگاه رازی نیازمند یک پروژه سطحی یا تصویرسازی ظاهری نیست، بلکه تدوین سند جامع و عملیاتی تحول اداری مبتنی بر هوش مصنوعی که مسائل خاص این دانشگاه را پوشش دهد، اولویت اساسی است.
در این راستا، ایجاد انبار داده، تجمیع دادههای پراکنده، توسعه زیرساختهای سختافزاری هوش مصنوعی، رفع ناهماهنگی سامانهها (از جمله مشکلات پشتیبانی سامانه گلستان با هزینههای گزاف)، و ایجاد ساختارهای انگیزشی برای بهرهمندی از ظرفیت گروههای آموزشی و شرکتهای دانشبنیان، بهعنوان پیشنیازهای اساسی هوشمندسازی تعیین شد.
همچنین بر لزوم برنامهریزی و پیگیری مستمر برای جلوگیری از رها شدن پروژهها و تبدیل دانشگاه رازی به یک مرکز هوشمند در راستای جذب سرمایهگذاریهای تحقیقاتی و استارتاپها تأکید گردید.
از دیگر موضوعات، الزام به بررسی دقیق وضعیت موجود و تصاحب دادههای دانشگاهی بهعنوان مهمترین زیرساخت بود. در این میان، چالش مالکیت دادهها بهعنوان مانعی بزرگ مطرح شد و تأکید گردید که دانشگاه باید مالک اصلی دادههای خود باشد؛ در غیر این صورت، پراکندگی و انحصار در ابزارها، مانع هرگونه توسعه خواهد شد. به سامانه جامع هیئت ممیزه که طراحی و ساخته شده، اما بهدلایل مختلف مورد استفاده قرار نگرفته، بهعنوان نمونهای از ظرفیتهای مغفولمانده اشاره شد.
در ادامه، بر ضرورت پشتیبانی مؤثر و پایدار از سامانهها، ایجاد ساختارهای انگیزشی برای بهرهمندی از توان گروههای آموزشی بهویژه گروه کامپیوتر، و نگاه نظاممند به مسائل (شامل شناسایی دقیق مشکل، تعریف مشتری و ذینفع، و سپس ارائه راهحل) تأکید شد.
در بخش دیگری از این نشست، موضوع مقاومتهای سازمانی در برابر تحول دیجیتال مورد اشاره قرار گرفت و اعلام شد که بدون ایجاد زیرساختهای انگیزشی و رفع موانع فرهنگی و ساختاری، امکان بهرهمندی کامل از هوش مصنوعی در تصمیمسازیهای واحد و کاهش سلایق فردی در خدمات آموزشی محقق نخواهد شد.
تصاویر بیشتر این نشست را در ادامه ببینید: