حافظ‌ پژوه دانشگاه رازی گفت: ماندگاری حافظ در پیوند زیبایی زبانی، عمق اندیشه، طنز انتقادی و ظرفیت تفسیرپذیری شعر او نهفته است؛ ویژگی‌هایی که هر نسل را قادر می‌سازد حافظ خود را پیدا کند.

به گزارش روابط عمومی دانشگاه رازی به نقل از خبرگزاری دانشجو، به مناسبت روز حافظ، با دکتر غلامرضا سالمیان، حافظ‌ پژوه و عضو هیئت علمی دانشگاه رازی، درباره راز ماندگاری شعر حافظ، نسبت نسل جوان با ادبیات کلاسیک، وضعیت پژوهش‌های حافظ‌شناسی و جایگاه استان کرمانشاه در مطالعات ادبی گفت‌وگو کردیم.

رندی حافظ؛ سلاحی برای افشای ریاکاری

دکتر سالمیان در تشریح ویژگی‌های اندیشه حافظ اظهار کرد: در اندیشه و بلاغت سخن حافظ، ویژگی‌هایی وجود دارد که او را از دیگر شاعران زبان فارسی متمایز می‌کند و راز ماندگاری‌اش در میان نسل‌های گوناگون را باید در همین جزئیات جست‌وجو کرد.

وی افزود: یکی از مختصات اندیشه حافظ، مفهوم رندی است. واژه رند در متون کهن ادبیات فارسی غالباً معنایی منفی داشت و به افراد فرودست و بی‌سر‌وپا اطلاق می‌شد، اما با تحولاتی که در سنت شعر فارسی، از جمله در پیوند با اندیشه شاعرانی مانند سنایی غزنوی، رخ داد، این مفهوم معنایی متعالی‌تر پیدا کرد.

این حافظ‌ پژوه ادامه داد: رند در معنای متعالی خود، شخصیتی زیرک و هوشمند است که می‌تواند با تکیه بر ذکاوت خود، دست ریاکاران را رو کند و آنان را رسوا سازد. این مفهوم در شعر حافظ با فضای اجتماعی و تاریخی روزگار او پیوند می‌خورد؛ فضایی که ریاکاری یکی از مسائل قابل‌توجه آن بود.

دکتر سالمیان با اشاره به شیوه انتقادی حافظ تصریح کرد: حافظ با بهره‌گیری از ظرفیت‌هایی مانند طنز پنهان و ایهام، به نکوهش ریاکاری می‌پردازد. این انتقاد در قالب بیانی هنرمندانه و گاه تلخ مطرح می‌شود و یکی از ویژگی‌های برجسته شعر او به شمار می‌رود.

وی خاطرنشان کرد: طنز حافظ همیشه از جنس طنزی نیست که مخاطب با خواندن آن بلافاصله لبخند بزند؛ بلکه گاهی هنگامی که مخاطب به لایه‌های پنهان سخن او پی می‌برد، نوعی شعف همراه با اندوه، تأسف و تأمل را تجربه می‌کند. همین ترکیب پیچیده از لذت ادبی و دریافت انتقادی، از ویژگی‌های ممتاز بیان حافظ است.

چرا هر نسل می‌تواند حافظ خود را پیدا کند؟

عضو هیئت علمی دانشگاه رازی، ایهام و چندلایگی معنایی را از دیگر عوامل ماندگاری شعر حافظ دانست و گفت: ایهام در شعر حافظ صرفاً به یک آرایه ادبی محدود نمی‌شود؛ بلکه در سطح واژه، عبارت، جمله، غزل و حتی در کلیت اندیشه او حضور دارد.

دکتر سالمیان توضیح داد: یکی از دلایل اقبال عمومی به حافظ و اینکه افراد در دوره‌های مختلف زندگی به دیوان او تفأل می‌زنند، همین ظرفیت چندوجهی شعر اوست. هر فرد براساس تجربه زیسته، ذهنیت و شرایط زندگی خود می‌تواند مفاهیمی را در شعر حافظ پیدا کند که با وضعیت و دغدغه‌هایش تناسب دارد.

وی افزود: شعر حافظ به‌گونه‌ای است که امکان برداشت‌های گوناگون را فراهم می‌کند و مخاطبان در دوره‌های مختلف تاریخی می‌توانند با آن ارتباط برقرار کنند. این قابلیت، در کنار عمق اندیشه و ظرافت‌های زبانی، به ماندگاری حافظ کمک کرده است.

فضای مجازی و فاصله نسل جوان از ادبیات کلاسیک

این حافظ‌ پژوه در ادامه به تغییر ذائقه فرهنگی و نسبت نسل جوان با ادبیات کلاسیک پرداخت و اظهار کرد: تغییر ذائقه فرهنگی صرفاً شعر حافظ را تحت تأثیر قرار نداده است و نمی‌توان تصور کرد نسلی که از شعر حافظ فاصله گرفته، لزوماً با دیگر شاعران کلاسیک یا حتی شاعران معاصر ارتباط بیشتری برقرار کرده باشد.

دکتر سالمیان با اشاره به تأثیر فضای مجازی بر شیوه دریافت اطلاعات گفت: فضای مجازی انبوهی از اطلاعات را در اختیار ما قرار می‌دهد، بدون اینکه الزاماً فرصت کافی برای تحلیل و اندیشیدن درباره آن‌ها فراهم کند. در چنین شرایطی، ممکن است به انباشتی از اطلاعات تبدیل شویم که بخش زیادی از آن پس از مدت کوتاهی از حافظه ما پاک می‌شود.

وی ادامه داد: این وضعیت می‌تواند به‌ویژه جوانان را از برخی وجوه فرهیختگی و ارتباط عمیق با فرهنگ و ادبیات دور کند؛ البته این مسئله یک قاعده همگانی نیست و در مقابل، افرادی نیز وجود دارند که از همین فضا برای گسترش زبان و ادبیات فارسی و معرفی اندیشه شاعرانی مانند حافظ استفاده می‌کنند.

عضو هیئت علمی دانشگاه رازی تأکید کرد: دانشگاه‌ها و متولیان فرهنگی در این زمینه وظیفه سنگین‌تری بر عهده دارند. یکی از مهم‌ترین راهکارها این است که به‌جای نادیده گرفتن فضای مجازی، از ظرفیت‌ها و ابزارهای آن برای معرفی شعر و اندیشه حافظ استفاده کنیم تا تغییر ذائقه فرهنگی به گسست کامل نسل جوان از میراث ادبی منجر نشود.

حافظ‌شناسی در دانشگاه‌ها؛ از تصحیح دیوان تا رویکردهای جدید پژوهشی

دکتر سالمیان با اشاره به سابقه پژوهش‌های حافظ‌شناسی بیان کرد: در حدود ۱۵۰ سال اخیر، حافظ بیش از بسیاری از ادیبان دیگر مورد توجه پژوهشگران حوزه زبان و ادبیات فارسی قرار داشته است. این توجه عمومی به حافظ، در پژوهش‌های دانشگاهی نیز بازتاب پیدا کرده و او را به یکی از محورهای مهم مطالعات ادبی تبدیل کرده است.

وی افزود: این پژوهش‌ها ابعاد مختلفی دارند؛ از تصحیح دیوان حافظ که تعدد نسخه‌ها و تصحیح‌های منتشرشده گواه اهمیت آن است، تا شرح، تحلیل و تبیین شعر و اندیشه او.

این حافظ‌ پژوه با اشاره به تحول رویکردهای پژوهشی گفت: در سال‌های اخیر، بخشی از پژوهش‌ها از شرح و تفسیر صرف فاصله گرفته و به سمت مفاهیم، نظریه‌ها و رویکردهای جدید ادبی و تحلیلی حرکت کرده است. این تحول می‌تواند زمینه‌های تازه‌ای برای شناخت ابعاد مختلف شعر حافظ فراهم کند.

دکتر سالمیان در عین حال نسبت به آسیب‌های برخی شیوه‌های پژوهشی هشدار داد و تصریح کرد: باید میان استفاده از نظریه‌های جدید برای تحلیل یک متن و تحمیل نظریه بر متن تفاوت قائل شد. اگر پژوهشگر از ابتدا نظریه‌ای را مبنا قرار دهد و بخواهد تمام ابعاد شعر را به اجبار با آن تطبیق دهد، ممکن است از اعتبار و سلامت تحلیل کاسته شود.

وی خاطرنشان کرد: با وجود این آسیب احتمالی، استفاده از رویکردهای جدید تحلیلی در مطالعات معاصر حافظ‌شناسی جایگاه قابل‌توجهی پیدا کرده و این امر نشان‌دهنده تحول در شیوه مواجهه دانشگاهی با شعر و اندیشه حافظ است.

کرمانشاه و ضرورت گسترش فعالیت‌های ادبی در فضای عمومی شهر

عضو هیئت علمی دانشگاه رازی در ارزیابی جایگاه استان در حوزه پژوهش‌های ادبی گفت: کرمانشاه با پیشینه ادبی خود، به‌ویژه در حوزه ادبیات معاصر و در زمینه نظم و نثر، جایگاه قابل‌توجهی دارد و فعالیت‌های پژوهشی و فرهنگی مرتبط با شعر حافظ نیز باید در همین بستر بررسی شود.

دکتر سالمیان افزود: ارزیابی ظرفیت ادبی استان از دو منظر امکان‌پذیر است؛ نخست، پژوهشگرانی که به کرمانشاه منتسب هستند و در این حوزه فعالیت می‌کنند و دوم، فعالیت‌های ادبی و دانشگاهی در فضای جغرافیایی استان. البته با توجه به جابه‌جایی پژوهشگران میان استان‌ها، تعیین مرزهای دقیق برای این فعالیت‌ها چندان ساده نیست.

وی با اشاره به ظرفیت دانشگاه‌های استان اظهار کرد: دانشگاه رازی در کنار دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه پیام نور و دیگر مراکز آموزش عالی که در رشته زبان و ادبیات فارسی یا رشته‌های مرتبط فعالیت می‌کنند، می‌توانند نقش مهمی در توسعه پژوهش‌های ادبی و تربیت پژوهشگران ایفا کنند.

این حافظ‌ پژوه با تأکید بر ضرورت توجه به فعالیت‌های فرهنگی خارج از محیط دانشگاهی بیان کرد: برای ارزیابی وضعیت ادبی استان، نباید تنها به فعالیت‌های دانشگاه‌ها بسنده کرد؛ بلکه باید عملکرد مجموعه‌هایی مانند اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، شهرداری، استانداری و دیگر نهادهای فرهنگی را نیز در نظر گرفت.

دکتر سالمیان ادامه داد: یکی از معیارهای ارزیابی این است که مناسبت‌های ادبی تا چه اندازه در فضای عمومی شهر مورد توجه قرار می‌گیرند و برنامه‌های برگزارشده تا چه میزان می‌توانند مخاطبان عمومی را جذب کنند. برنامه‌های دانشگاهی معمولاً مخاطبان دانشگاهی دارند، اما ضروری است که این توجه به سطح عمومی جامعه نیز گسترش پیدا کند.

وی تأکید کرد: برگزاری برنامه‌های مناسبتی در محیط‌های علمی ارزشمند است، اما برای تقویت ارتباط جامعه با ادبیات فارسی باید زمینه حضور گسترده‌تر مردم در رویدادهای ادبی فراهم شود و معرفی چهره‌های برجسته ادبی از محدوده محافل تخصصی فراتر برود.

حافظ؛ سرمایه‌ای برای معرفی فرهنگ ایرانی به جهان

دکتر سالمیان در بخش دیگری از این گفت‌وگو، شعر حافظ را بخشی از میراث هویتی و فرهنگی ایران دانست و گفت: شاعرانی مانند فردوسی، حافظ، مولوی و سعدی از ارکان ادب فارسی هستند که مؤلفه‌های هویت و فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در آثار آنان بازتاب یافته است.

وی افزود: آثار این شاعران ظرفیت آن را دارند که مخاطب از طریق مطالعه آن‌ها با ابعاد مختلف فرهنگ، تاریخ و هویت ایران آشنا شود. شعر حافظ نیز از این ویژگی برخوردار است و هم در درون خود ظرفیت‌های ادبی و فکری گسترده‌ای دارد و هم می‌تواند تصویری از ایران فرهنگی به مخاطبان ارائه دهد.

این حافظ‌ پژوه با اشاره به توجه پژوهشگران غیرایرانی به حافظ اظهار کرد: شهرت جهانی حافظ تنها به ویژگی‌های ادبی شعر او محدود نمی‌شود؛ بلکه جایگاه او به‌عنوان یکی از نمایندگان برجسته فرهنگ ایرانی نیز در این توجه نقش دارد.

دکتر سالمیان تصریح کرد: باید تلاش کنیم این ظرفیت حافظ را بیش از گذشته برجسته کنیم. دانشگاه‌ها و متولیان فرهنگی، به‌ویژه نهادهایی که به‌صورت تخصصی در زمینه معرفی و گسترش فرهنگ ایرانی در خارج از کشور فعالیت می‌کنند، می‌توانند در این زمینه نقش مؤثری داشته باشند.

وی خاطرنشان کرد: حافظ می‌تواند یکی از محورهای اصلی معرفی ایرانیت و فرهنگ ایرانی به مخاطبان خارجی باشد و تمرکز هدفمند بر این ظرفیت، می‌تواند دستاوردهای فرهنگی ارزشمندی به همراه داشته باشد.