آمایش سرزمین استان کرمانشاه

آمایش سرزمین استان کرمانشاه


علوم اجتماعی

آمایش سرزمین استان کرمانشاه

مجری: دکتر جمال فتح­الهی

تاریخ اجرا: 1393 تا 1396

اسپانسر: سازمان برنامه و بودجه استان کرمانشاه، استانداری کرمانشاه

بهره­برداران: تمامی دستگاه­های اجرایی دولتی، سازمان­های مردم­نهاد، شهرداری­ها، دانشگاه­ها و مراکز علمی

بــا مــروری بــر رونــد رشــد و پیشــرفت در بســیاری از کشــورهای توســع­هیافته، میتــوان بــه ایــن نکتــه پــی بــرد کــه ایــن کشــورها بــه اهمیــت و جایــگاه علــم و فنــاوری و موضــوع مرتبــط بــا آن یعنــی پژوهـش واقـف بـوده و از ایـن رو پژوهـش را محـور توسـعه اقتصـادی، اجتماعـی، سیاسـی و فرهنگـی خـود تلقـی کرده­انـد و بـرای دسـتیابی بـه توســعه و مرجعیــت علمــی، پژوهــش را در محــور ســاماندهی برنامههــا و فعالیتهــای خــود قــرار دادهانــد. بــر مبنــای اهمیــت همیــن مســأله بــوده کــه در کشــور مــا نیــز در ســند چشــمانداز بیســت ســاله، ایــران کشـوری بـا جایـگاه اول علمـی و فنـاوری در منطقـه هدف­گـذاری شـده اســت. تولیــد و انباشــت دانــش و علــم عــاوه بــر اینکــه ارزشــی ذاتــی دارد، موتــور محرکــه حرکــت و برنامه­ریــزی در جامعــه نیــز محســوب میشـود.

امـروزه تمامـی کشـورهای توسـعه یافتـه و یـا در حـال توسـعه بـرای حفـظ یـا ایجـاد بنیان­هـای توسـعه یافتگـی و ارتقـاء قــدرت رقابـت خـود بـا دیگـر کشـورها، علـم و فنـاوری را بـه عنــوان محــور اصلــی فعالیت­هــای خــود مــورد توجــه قــرار می­دهنــد و بودجه­هــای کلانی را بــه فعالیتهــای تحقیقاتــی اختصــاص می­دهنــد. بنابرایــن نقــش تحقیقــات علمــی بــه منزلــه ســازوکار مؤثــر و تعییــن کننــده در توســعه ملــی را نمی­تــوان کــم اهمیــت تلقــی کـرد، چــرا کــه پژوهـش، دانـش تولیـد میکنـد و کاربـرد دانـش در عمـل، سـبب توسـعه می­شــود. بــار اصلــی مســئولیت توســعه تحقیقــات و تولیــد دانــش، بــر عهــده دانشــگاهها اســت کــه بــا توجــه بــه امکانــات، توانایی­هــا و تجــارب علمــی انتظــار مــی­رود کــه آنهــا ایــن رســالت را بــه بهتریــن نحــو بــه انجــام برســانند و نقش­هــای متعــدد خــود را در پاســخگویی بــه مســئولیت­های ماهــوی و اجتماعــی خویــش ایفــا کننــد. از ســوی دیگــر تحقیـق و پژوهـش بـه عنـوان زیرمجموعـه­ای از نهـاد علـم، زیربنـای توسـعه در عصــر اطالعــات اســت و اساســا هــر جامعــه­ای بــرای برنامه­ریــزی در ســطح خــرد و کالن و گــذار موفقیت­آمیــز از اقتصــاد صنعتــی بــه اقتصــاد دانایی­محـور و اطالعاتـی، ناگزیـر از سـاماندهی و مدیریـت کارآمـد و اثربخـش امـور پژوهشـی اسـت. یکــی از پروژههــای مهــم و تاثیرگــذار و کالن اســتان کرمانشــاه، مطالعــه آمایـش اسـتان کرمانشـاه اسـت. نکتـه اصلـی در رابطـه بـا ایـن پژوهـش ایـن اسـت کـه دانشـگاه رازی تنهـا دانشـگاه کشـور اسـت کـه توانسـته مطالعـات آمایـش یـک اسـتان را بـه سـرانجام برسـاند.

آمایش سرزمین شامل اقدامات سامان‌دهی و نظم‌بخشی به فضای طبیعی، اجتماعی و اقتصادی در سطوح ملی، منطقه‌ای و استانی است که بر اساس تدوین اصلی‌ترین جهت‌گیری‌های توسعه بلندمدت کشور و با تکیه بر قابلیتها، توانمندی‌ها و محدودیت‌های یک منطقه در یک برنامه‌ریزی هماهنگ و بلندمدت صورت می‌گیرد. در نظام برنامه‌ریزی ایران، آمایش سرزمین و سابقه تهیه و تدوین آن به دهه 40 برمی‌گردد که نشان‌دهنده جایگاه و اهمیت آمایش سرزمین در نظام برنامه‌ریزی کشور است. این مطالعات به‌عنوان سند بالادست اسناد توسعه، الگوی تهیه و تدوین برنامه‌های توسعه 5 ساله و سایر برنامه‌های توسعه‌ای در سطح ملی و منطقه‌ای خواهد بود.

تلاش کارشناس آمایش بر آن بوده که با روی‌هم گذاری لایه‌های مربوط به:

 الف)منابع طبیعی و محیط‌زیست شامل: شکل زمین (شیب، ارتفاع، جهت و ...) اقلیم(آب‌وهوا) منابع آب، خاک، پوشش گیاهی، کاربری، تیپ بندی

ب) اجتماعی- فرهنگی: ویژگی‌های فرهنگی مناطق، سرمایه اجتماعی، نظام شهری، نظام روستایی، نظام عشایری ، جمعیت و  ....

ج) اقتصادی: زیربناها و دسترسی‌ها، سرمایه‌های مالی، اشتغال و بیکاری، درآمد و توزیع آن، فنّاوری‌های به‌کارگیری شده، ساختار اقتصادی(کشاورزی، صنعت، خدمات)، پیوندهای بین بخش‌ها و مناطق و ...

د)سیاسی و تهدیدات امنیتی

ه) اداری-سازمانی

کاربری‌های اصلی را به‌منظور تحقق توسعه پایدار فضایی تعیین و برای عملیاتی شدن آنها مجموعه اهداف، راهبردها، سیاست‌ها  و پروگرام‌ها در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیست‌محیطی و کالبدی پیشنهاد دهد. 

 

سوابق مطالعات آمایش در کشور و استان کرمانشاه

شروع مباحث آمایش به دهه 40 برمی‌گردد و در تشکیلات رسمی اداری برای اولین بار در سال 1352 دفتر بهره‌وری زمین یا تنسیق سرزمین متولی این موضوع شد و در سال 1353 مرکز آمایش سرزمین تشکیل شد. این مرکز به کمک ستیران طی سال‌های 1356-1353 مطالعاتی را در سطح کشور سامان‌دهی کرد که زیربنایی برای برنامه‌های توسعه بعدی کشور را فراهم داد.

مسئولیت مطالعات آمایش بعد از انقلاب اسلامی به دفتر برنامه‌ریزی منطقه‌ای واگذار شد. این دفتر در سال 1362 نتایج مطالعات طرح پایه آمایش سرزمین را در شش جلد منتشر کرد. نتایج این مطالعات در سال 1363 به تصویب هیئت دولت رسید. بعد از سال 1368 برای استان‌ها پیش‌نویس نظریه توسعه استان تهیه شد. طی سال‌های 1383-1377 دفتر آمایش و برنامه‌ریزی منطقه‌ای با همکاری وزارت مسکن و شهرسازی مطالعاتی را سازمان‌دهی کردند. درنهایت از سال 1385 با تهیه و ابلاغ شرح خدمات استانی، مطالعات آمایش به سطح استانی رسید.

به دنبال ابلاغ شرح خدمات مطالعات آمایش به استان‌ها در سال 1385، مطالعات آمایش استان کرمانشاه نیز در دستور کار سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی وقت قرار گرفت و برای انجام آن، قراردادی با یکی از دانشگاه‌ها منعقد شد اما تا سال 1392 به نتیجه مشخصی منجر نشد. با شروع کار دولت تدبیر و امید، مجدداً انجام مطالعات در دستور معاونت برنامه‌ریزی استانداری قرار گرفت. در ابتدا اداره کل راه و شهرسازی به‌عنوان مجری مطالعات انتخاب شد اما پس از ارائه نظرات کارشناسی مجری مطالعات(دکتر فتح‌اللهی) در کارگروه آمایش، مقرر شد که انجام این مطالعات به دانشگاه رازی واگذار شود. تصمیم واگذاری انجام مطالعات آمایش استان کرمانشاه به دانشگاه رازی در خردادماه 1393 در کارگروه آمایش اتخاذ شد. به دنبال آن در اواسط تیرماه طرح مطالعاتی تهیه و تدوین آمایش استان کرمانشاه به دانشگاه رازی ابلاغ شد.

به‌منظور اجرای این مطالعات، ابتدا دبیرخانه مطالعات آمایش استان راه‌اندازی شد. در قدم بعدی تخصص‌های مرتبط با این مطالعات بر اساس شرح خدمات مطالعات استخراج گردید. سپس با کمک بانک‌های اطلاعاتی موجود در دانشگاه رازی و مرکز هم‌اندیشی جهاد دانشگاهی و سایر منابع موجود، نیروی‌های متخصص در این موضوعات شناسایی و از آنها خواسته شد که پروپوزال‌هایی از بخش‌های مطالعاتی مرتبط با شرح خدمات تهیه نمایند. پس از جمع‌آوری شرح خدمات، گروه بررسی‌کننده(متشکل از دانشگاه و نماینده کارفرما)، بر اساس کیفیت شرح خدمات و گروه معرفی‌شده از طرف مجریان، نسبت به انتخاب مجریان بخش‌های مختلف اقدام کردند. مجریان مطالعات وضع موجود بر اساس چهارچوب شرح خدمات در قالب 9 گروه پژوهشی (مطالعات فرهنگی- اجتماعی، منابع طبیعی و محیط‌زیست، مطالعات اقتصادی، مطالعات اقتصاد دانش‌محور، تحلیل ساختار فضایی موجود، توصیف و تحلیل پیوندهای اصلی بین سکونتگاه‌ها، ملاحظات سیاسی و تهدیدات در آمایش استان، تحلیل اداری-سازمانی و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) ) سازمان‌دهی شدند. عملیات اجرایی مطالعات آمایش پس از اولین تخصیص اعتبار در آذرماه 93 شروع و در خرداد 1396 نتایج مطالعات وضع موجود در شورای برنامه‌ریزی و توسعه ارائه شد.

پس از کسب و اعمال نظرات دستگاه‌های اجرایی، ناظر مطالعات و سازمان برنامه‌وبودجه کشور تا بهمن 1396، فاز دوم مطالعات(فاز برنامه‌ریزی و سیاستگزاری) که از خرداد 1396 شروع شده بود با جدیت بیشتری ادامه پیدا کرد و در اواخر اردیبهشت 1397 گزارش نهایی این مطالعات به تصویب شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان رسید.

در این مطالعات 55 نفر از محققین استان مشارکت داشتند. از این تعداد 26 نفر در مقطع دکتری و عضو هیات علمی دانشگاه‌های استان و 29 نفر کارشناس ارشد در رشته‌های مختلف مرتبط با مطالعات آمایش هستند(جدول1). لازم به ذکر است که برای انجام پیمایش‌ها و جمع‌آوری اطلاعات موردنیاز نیز 53 نفر در مقاطع مختلف تحصیلی با گروه‌های پژوهشی همکاری کردند.

همفکری هم‌زمان 55 نفر از پژوهشگران روی مسائل استان، فارغ از نتایج آن در نوع خود کم‌نظیر و حتی بی‌نظیر است. علاوه بر آن تجمیع اطلاعات استان در دانشگاه رازی به‌عنوان دانشگاه مادر استان با 420 عضو هیات علمی و بیش از 3500 دانشجوی تحصیلات تکمیلی می‌تواند در هدایت ظرفیت‌های پژوهشی استان نقش بسزایی ایفا نماید. در حال حاضر سالانه بیش از 800 پایان‌نامه در دانشگاه رازی دفاع می‌شود. هدایت بخشی از این ظرفیت به سمت پاسخگویی به مسائل استان، نوید تحقق اقتصاد دانش‌بنیان به‌عنوان مهم‌ترین رکن اقتصاد مقاومتی را می‌دهد.

جدول (1): همکاران مشارکت‌کننده در فاز اول مطالعات

سمت­ در مطالعات

تخصص/ مدرک تحصیلی

نام و نام خانوادگی

ردیف

مجری

دکتری اقتصاد (توسعه)- گروه اقتصاد دانشگاه رازی

جمال فتح‌اللهی

1

مسئول دبیرخانه مطالعات آمایش

کارشناس ارشد جامعه‌شناسی

جلال چقازردی

2

کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری

کیومرث ملکی

3

همکار اصلی

دکتری اقلیم‌شناسی- گروه جغرافیای طبیعی دانشگاه رازی

امان‌الله فتح نیا

4

همکار

دکتری خاک‌شناسی- گروه خاک دانشگاه رازی

اکرم فاطمی

5

همکار

کارشناسی ارشد اکولوژی

سعید محمودی

6

همکار

دکتری اقلیم‌شناسی

حمید رحیمی

7

همکار

دکتری زمین‌شناسی

نگین رحیمی

8

همکار

دکتری جغرافیای طبیعی- گروه جغرافیای  دانشگاه خوارزمی

علی احمدآبادی

9

همکار

کارشناسی ارشد منابع طبیعی- جنگلداری

روح اله پرما

10

همکار

کارشناسی ارشد اقلیم‌شناسی

سعید رجایی

11

همکار اصلی

دکتری جامعه‌شناسی-گروه جامعه‌شناسی دانشگاه رازی

جلیل کریمی

12

همکار

دکتری جامعه‌شناسی- گروه جامعه‌شناسی دانشگاه رازی

وکیل احمدی

13

همکار

دکتری جامعه‌شناسی-گروه جامعه‌شناسی دانشگاه رازی

سیاوش قلی پور

14

همکار

دکتری توسعه روستایی

حسین دانش مهر

15

همکار اصلی

دکتری اقتصاد- گروه اقتصاد دانشگاه رازی

شهرام فتاحی

16

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

زهرا علی‌نژاد

17

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

محمد بهمن

18

همکار

دکتری اقتصاد- گروه اقتصاد دانشگاه رازی

کیومرث سهیلی

19

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

علی تیاترج

20

همکار

دکتری اقتصاد- گروه اقتصاد دانشگاه رازی

محمد شریف کریمی

21

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

سارا مرادی

22

همکار

دکتری اقتصاد- گروه اقتصاد دانشگاه رازی

آزاد خانزادی

23

همکار

دکتری اقتصاد- گروه اقتصاد دانشگاه رازی

علی فلاحتی

24

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

شبنم صادقی نسب

25

همکار اصلی

دکتری اقتصاد- گروه اقتصاد دانشگاه رازی

سید محمدباقر نجفی

26

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

مهدیه سادات موسوی

27

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

زلیخا فریادی

28

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

الهام قادری

29

همکار اصلی

دکتری مدیریت بازرگانی- گروه مدیریت دانشگاه رازی

محسن یاراحمدی

30

همکار

دکتری علوم سیاسی-گروه علوم سیاسی دانشگاه رازی

فرهاد دانش نیا

31

همکار اصلی

دکتری GIS&RS - گروه جغرافیای دانشگاه پیام نور

شاه بختی رستمی

32

همکار

کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری

علی فتحی

33

همکار

دکتری جامعه‌شناسی-گروه جامعه‌شناسی دانشگاه رازی

نادر امیری

34

همکار

دکتری جغرافیای طبیعی- گروه جغرافیای دانشگاه رازی

امجد ملکی

35

همکار

دکتری جغرافیای طبیعی-گروه جغرافیای دانشگاه پیام نور

منصور پروین

36

همکار

کارشناس ارشد اقتصاد

ابوذر فتحی

37

همکار

کارشناس ارشد برنامه‌ریزی  شهری

نوشین دولتیاری

38

همکار

کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی

امیرعلی ذوالفقاری

39

همکار

کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی

جهانبخش زنگنه تبار

40

همکار

کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری

سجاد زنگیشه ای

41

همکار

کارشناس ارشد جغرافیا گرایش اقلیم‌شناسی

جلیل ویسی

42

همکار

کارشناس ارشد GIS&RS

ویدا فرهادی بانسوله

43

همکار

کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری

طیبه کرمی نژاد

44

همکار اصلی

عضو هیات علمی گروه اقتصاد دانشگاه آزاد کرمانشاه

فتح‌الله حقانی

45

همکار

کارشناسی ارشد ریاضی کاربردی

مسعود نوروزی

46

همکار اصلی

دکتری علوم سیاسی-گروه علوم سیاسی دانشگاه رازی

فرزاد رستمی

47

همکار

کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری

کیومرث ملکی

48

همکار

کارشناس ارشد اقتصاد

نادر پژمان

49

کارشناس GIS&RS

کارشناس ارشد GIS&RS

عثمان محمدی

50

کارشناس GIS&RS

دکتری اقلیم‌شناسی

حمید رحیمی

51

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

فرحناز محمدپور

52

همکار

دکتری مدیریت بازرگانی- گروه مدیریت دانشگاه رازی

یوسف محمدی فر

53

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

مسعود عزیزی

54

همکار

کارشناسی ارشد اقتصاد

سید سجاد نجفی

55

 

 

حوزه‌های مربوطه

فهرست مطالب شرح خدمات مطالعات آمایش 24 صفحه و شرح خدمات تفصیلی این مطالعات 360 صفحه شامل 233 صفحه فاز مطالعات وضع موجود و 127 صفحه فاز برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری است. بخش‌های مطالعاتی این شرح خدمات به شرح جدول زیر است:

جدول(2): بخش‌های مطالعاتی بر اساس شرح خدمات

ردیف

عنوان

1

تحلیل وضعیت منابع طبیعی و محیط‌زیست

2

تحلیل اجتماعی و فرهنگی

3

تحلیل اقتصادی

4

مطالعات اقتصاد دانش‌محور

5

تحلیل سیاسی- اداری و سازمانی

6

تحلیل نظام سکونتگاهی استان و ساختار فضایی آن

7

 توصیف و تحلیل پیوندهای اصلی بین سکونتگاه‌ها

8

ملاحظات ایمنی، دفاعی- امنیتی در آمایش استان

9

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری از مطالعات وضع موجود

10

سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS

11

تبیین چشم‌انداز و طراحی سناریوی توسعه فضایی

12

طراحی و برنامه­ریزی

13

نظام اجرایی و مدیریت آمایش استان

 

 

خروجی‌ها

گزارش مطالعات آمایش در قالب بیش از 10000 صفحه به شرح زیر آماده بهره‌برداری توسط مدیران، کارشناسان و پژوهشگران استان است. نسخه الکترونیکی این مطالعات از طریق کتابخانه مرکزی دانشگاه  به آدرس http://lib.razi.ac.ir/dl/search/ قابل دسترسی است. کتابخانه مرکزی دانشگاه رازی به کمک اسناد جمع‌آوری شده در فرایند تهیه گزارش مطالعات آمایش، اقدام به راه‌اندازی مرکز اسناد توسعه استان نموده است. این اسناد شامل کلیه مطالعات توسعه‌ای استان از جمله مطالعات جامع استان، مطالعات آمایش استان‌های مختلف، مطالعات جامع مسکن، مطالعات جامع حمل و نقل و ...می‌باشد که منبع بسیار غنی برای پژوهشگران دانشگاه و استان فراهم کرده است.

جدول(3): خروجی مطالعات آمایش استان کرمانشاه

استان

تعداد مجلد

تعداد صفحات

فاز اول: مطالعات وضع موجود

34

8522

چکیده فاز اول مطالعات

1

138

بانک اطلاعات GIS استان

1

110

فاز دوم: برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری

4

592

چکیده فاز دوم مطالعات

1

36

چکیده کل مطالعات

1

263

اطلس نقشه‌ها

1

360

جمع

43

10021

 

 

داده‌های جمع‌آوری شده در این مطالعات نیز به‌صورت یک پایگاه داده مکانی(ژئودیتابیس) در قالب GIS تهیه و در کتابخانه مرکزی دانشگاه قابل دسترس برای محققین است. ساختار این بانک از 4 دیتاست به نام­های منابع طبیعی، اقتصاد، سیاسی-اداری و سکونتگاه تشکیل شده که در برگیرنده 175 لایه (133 لایه وکتوری و 42 لایه رستری) است. تعداد خانه­های اطلاعاتی ماتریس توصیفی بانک داده بیش از 210 میلیون است. حجم لایه رستری بانک داده نیز 2/4416 مگابایت (42/4 گیگابایت) است. با احتساب قابلیت­های هوشمندانه بانک داده مکانی (ژئودیتابیس) این مقدار به‌صورت فیزیکی 62/3 گیگابایت از فضای حافظه را اشغال می­نماید. تجمیع این حجم از لایه‌های اطلاعات استان و نگهداری آنها در دانشگاه مادر استان در سطح کشور بی‌نظیر است. این پایگاه داده مکانی در کنار اسناد توسعه جمع‌آوری شده و بیش از 10 هزار صفحه مطالعات استان کرمانشاه ظرفیت کم‌نظیری برای مطالعات روی موضوعات و مسائل استان را فراهم نموده است. امید می‌رود این ظرفیت به کمک اساتید علاقه‌مند و دلسوز مجموعه دانشگاه رازی و دانشگاه‌های استان، زمینه را برای هدایت بخشی از ظرفیت پژوهش دانشجویان تحصیلات تکمیلی به سمت مسائل استان فراهم نماید.

علاوه بر خروجی‌های فوق، انجام این مطالعات توسط دانشگاه رازی و از طریق نیروهای مستقر در استان آثار و پیامدهای دیگری به شرح زیر نیز داشته است:

  • اثرگذاری در نگاه اعضای هیات علمی گروه‌های آموزشی درگیر در مطالعات و متأثر شدن موضوع پایان‌نامه‌های  دانشجویی
  • فراهم شدن منبع آمار و اطلاعات برای پشتیبانی از پایان‌نامه‌های دانشجویی 
  • ظرفیت‌سازی در استان برای انجام مطالعات بین‌رشته‌ای
  • فرصت شناخت بیشتر اعضای هیات علمی نسبت به مسائل استان(به‌مثابه فرصت مطالعاتی)
  • توانمندسازی نیروهای بومی و رسوب تجربیات تهیه برنامه‌های آمایشی